Дэпартыцыйныя дакумэнты зь беларускіх архіваў

Прайшло ўжо 20 год пасьля распаду Савецкага Саюза.

Аднак гісторыя тых часоў ўтрымлівае яшчэ шмат не адкрытых старонак.

Адна зь іх - савецкія рэпрэсіі супраць уласнага народу ды насельніцтва суседніх краінаў. Гэтая тэма шырока дасьледуецца ва ўсім сьвеце, але шмат яшчэ невядомага. У Інстытуце нацыянальнай памяці Польшчы ёсьць цікавы збор дакумэнтаў. Гэта копіі апэратыўных спраў, расстрэльных сьпісаў з архіву КДБ зь Менску, былыя партыйныя дакумэнты КПБ. Польскі бок - дасьледчыкі, працаўнікі архіваў, — зьбіраў гэтыя пасьведчаньні гісторыі, у першую чаргу доказы рэпрэсій у дачыненьне да польскага насельніцтва Заходняй Беларусі 1939-45 г.г., працуючы ў Беларусі да 2002-га году. Шмат якія з гэтых матэрыялаў па сёньняшні дзень неапрацаваныя.
Таму мы б хацелі распавесьці пра іх, можа нехта з дасьледчыкаў, у тым ліку й беларускіх, зацікавіцца гэтымі дакумэнтамі. Пра тое, што гэта за збор, якія матэрыялы тут знаходзяцца, распавядае супрацоўнік архіву ІНП Станіслаў Сокал.

Станіслаў Сокал: У Беларусі мы зьявіліся як дасьледчыкі гісторыі ў пошуках лёсу жаўнераў польскай арміі міжваеннага пэрыяду 1919-1939-ых гадоў. На сёньняшні дзень амаль ў 95% выпадкаў вядомы лёс шэраговых жаўнераў ды афіцэраў польскай арміі. Неадкрытым застаецца лёс яшчэ 5% жаўнераў. Мы не дайшлі да канца ў нашай дзейнасьці ды гістарычных пошуках. Дзе пахаваныя гэтыя жаўнеры ды афіцэры? Аднак пошукі не спыняюцца. Яны датычаць сумнавядомага сьпісу з 5-га сакавіка 1940-га году, рашэньня падпісанага Сталіным ды адрасаванага Бэрыі. З гэтага сьпісу няма дадзеных што да лёсу больш за 7000 чалавек.

Да гэтых пошукаў польскі бок падыйшоў вельмі сур'ёзна. У 1990-ыя гады ў Польшчы былі створаны дзьве дзяржаўныя камісіі, якія займаліся пошукам дакумэнтаў пра лёс ня толькі польскіх жаўнераў, але й таксама жыхароў Заходняй Беларусі ды Ўкраіны, якія сталі ахвярамі сталінскіх рэпрэсіяў.

Станіслаў Сокал: У 1992-м годзе была створана вайсковая архіўная камісія, мэтай якой былі пошукі лёсу польскіх ваеннапалонных на тэрыторыі Савецкага Саюза. Я меў гонар уваходзіць у склад камісіі. Мы працавалі да 1997-га года, калі міністэрства спыніла дзейнасьць камісіі. Мы ня скончылі нашых дасьледаваньняў. У 1993-м годзе мы прыбылі на тэрыторыю Беларусі. Нас прынялі сардэчна ў Беларусі, прадставілі дакумэнты. Наша праца вялася, быў атрыманы вельмі каштоўны матэрыял. Мы цікавіліся лёсам ваеннапалонных ды дэпартацыямі ў Сібір, якія датычылі палякаў, але й таксама беларусаў ды ўкраінцаў. З намі працавалі таксама працаўнікі цэнтральнага архіву МУС Польшчы. У 1996-м яны стварылі сваю архіўную камісію й працавалі ў тым ліку і ў Беларусі да 2002-га году. Іх праца была вельмі істотнай, бо яны атрымалі доступ да галоўнага апэратыўнага архіву Камітэту дзяржаўнай бясьпекі Рэспублікі Беларусі.

Якія матэрыялы там знаходзяцца?

Станіслаў Сокал: Тут у ІНП у асноўным знаходзяцца копіі дакумэнтаў, якія атрымала камісія МУС у Беларусі з архіву КДБ, Нацыянальнага архіву, у абласных архівах Беларусі. Гэта загады аб дэпартацыі, партыйныя дакумэнты, дакумэнты 2-аддзелу НКУС у Горадні, 3-га аддзелу НКУС у Менску, упраўленьня НКУС БССР 1939-1951 г.г., упраўленьня МГБ за 1941-ы год, ЦК партыі, гарадзкога камітэту КПБ у Беластоку 1940-га году, дакумэнты ваеннага трыбуналу спэцыяльнай вайсковай акругі ў Менску з 1941-га года, пракуратуры БССР у Менску й група канвойных войскаў — вельмі важныя для нас матэрыялы. 4-ы канвойны аддзел аховы НКУС БССР у Менску 1939-40, 15 брыгада войск канвойных НКУС 1939-40, 132-і самастойны батальён канвойных войск НКУС з 1940-га году, 236-ы полк канвойных войскаў НКУС з 1940-41... Яны займаліся ў тым ліку вывазкай польскіх паліцыянтаў ды іншых, расстраляных пазьней у Калініне. Такім чынам, гэтыя дакумэнты датычылі ў асноўным дэпартацыі польскіх грамадзян углыб тэрыторыі Савецкага Саюза.

Колькі гэтых матэрыялаў?

Станіслаў Сокал: Матэрыялаў у нас вельмі шмат. Я адзін зь нямногіх, хто перакладае гэтыя дакумэнты з расейскай, беларускай, украінскай. Працуючы тады мы ня мелі такой веды, напрыклад, пра Курапаты, як цяпер. Калі б мы больш ведалі тады, нашы пошукі ішлі б інакш. Мы мусілі казаць, што мы шукаем. Нам давалі інвэнтары, там не было ўсяго. Непасрэдныя дакумэнты пра расстрэлы палякаў ды катынскае злачынства, мы да іх доступу не атрымалі. Дакумэнты камісіі МУС у Інстытуце — гэта 11 мэтраў бягучых актаў. Гэта вельмі шмат.

Гэтыя дакумэнты даступныя для дасьледчыкаў у ІНП у Варшаве. Можна сказаць, яны чакаюць дэталёвага вывучэньня.

Размаўляў Юры Ліхтаровіч