Віктар Марціновіч: Тунелі, у якіх мы жывём

Прывітанне, дружа! Хачу расказаць табе пра адну штуку, якую зразумеў пра жыццё. Так, так! Гэтым разам гаворка пойдзе не пра мову ці (вузка) беларускую культуру. Гаворка пойдзе пра тое, як мы з табой жывём. Ты памятаеш, чым у дзяцінстве быў звычайны паход у краму па кефір?

Гэта было прыгодай! Выйсці з ліфта, прайсці праз двор, паздароўкацца з сябрамі, паганяць з імі ў футбол, забыўшыся на тое, што маці прасіла не затрымлівацца, ля ўваходу ў гастраном пабачыць цётачку, што гандлюе квасам, пакаштаваць таго квасу ды ўявіць сабе, гледзячы на агромістую жоўтую дзежку, сляпых квасных рыбін, што жывуць там, у поцемках.

На выхадзе з крамы пабачыць возера, пабачыць і захапіцца. І забыцца і на дом, і на матулю, і пайсці да вадаспаду, і глядзець на ваду і, можа, выслухаць гісторыю, што раскажа стары рыбак, які дрэмле над вудай, — пра далёкія краіны, пра вялікі карабель, на якім ён служыў. Пачуць гэтую гісторыю ды раптам натхніцца да слёз тым, які велізарны, непазнаны свет ляжыць навокал.

Што сёння для нас з табой паход у краму?

Думкі пра працу, раптам заўважаны ўваход у “Рублёўскі” ці “Віталюр”, каса, разлік (тут звычайна ўспрыняцце абвастраецца, бо трэба пералічыць грошы), зноў думкі пра працу, пад’езд, хата.

Можа, у цябе неяк інакш, тады не чытай далей.

У мяне ж не жыццё — тунель.

Я заўважыў гэта, калі ехаў з вёскі: 200 кіламетраў віхлястай, цікавай дарогі. Я праязджаў праз некалькі рэк, бачыў прыгожыя краявіды — кароткім позіркам, на секунду, каб не адцягвацца ад стырна. Я быў побач з вёскай, званай Дварэц, дзе яшчэ дзесяць гадоў таму бачыў парэшткі раскошнага драўлянага палацыка, які цяпер, мабыць, цалкам спарахнеў. І вось нішто не прыпыніла мяне. Нішто не зацікавіла. Не вымусіла збочыць з “тунеля” “хата ў вёсцы — хата ў Мінску”, па якім я каціўся.

Разумееш, пра што я?

Колькі разоў, кіруючы тачку на працу, ты адчуваў сябе тым цікаўным да ўсяго дзіцёнкам, што можа пабачыць флібусцьераў там, дзе раўнадушны і заняты дарослы разгледзіць толькі алкаша-рыбака ў дрэнным пінжаку? Свабоднай істотай, а не прыгонным мясам, што валачэцца з месца адпачынку праз заторы ў офіс, да якога прыкуты?

У англічан ёсць прыказка: “let’s stop to smell the flowers”. У нас з табой, дружа, такой прыказкі няма. Як няма і часу на тыя кветкі.

У прароцкай кнізе амерыканскага сацыёлага Элвіна Тофлера “Шок будучыні” апісаныя наступствы, праз якія праходзіць грамадства ў сувязі са сканчэннем эры мадэрну і надыходам новых, хуткіх і халодных часоў сучаснасці. “Вы заўважылі, — піша ён, — як паводзяць сябе людзі на нарадах, калі надыходзіць час ланчу і пасля трэба вярнуцца ў залу”? Так! Усе заўсёды займаюць тыя месцы, якія займалі да гэтага. Як робаты. Як механізмы. Паводле Тофлера гэта — вынік застрэсаванасці сучаснага чалавека неабходнасцю няспыннага прыняцця “імгненных рашэнняў”. Там, дзе такой неабходнасці няма, чалавек уключае “аўтапілот”: сядае туды, дзе сядзеў, ездзіць на працу аднымі і тымі ж маршрутамі, вяртаецца з вёскі, не ўключаючы пачуццёвае ўспрыняцце, не задаючыся пытаннем, што за дзіўны і прыгожы свет разгортваецца навокал. Да гэтага Тофлер дадае, што цяпер у гарадах нас атачае такая колькасць людзей, што няма ніякай магчымасці ўвайсці ў эмацыйны кантакт з усімі, каго мы сустракаем. Мы ўспрымаем дзяўчыну, што робіць нам капучына, кіроўцу таксоўкі, што вязе нас з карпаратыву, выключна як функцыі, а не як людзей. Мы не цікавімся іх жыццём і іх гісторыяй. Бо інакш можна проста крануцца: за тыдзень жыхар гораду сустракае болей да сябе падобных, чым насельнік традыцыйнай вёскі за ўсё жыццё!

Але, дружа, Тофлер памыляўся, думаючы, што справа ў нейкіх новых часах! Мне адчуваецца, што справа не ў постмадэрне, не ў сеціве і не ў офісным прыгонным праве! Так было заўсёды, і манах-францысканец, што жыў у сярэднявечным віленскім кляштары, праходзіў праз тое ж звужэнне прасторы ўласнай цікаўнасці да свету, праз якое праходзім мы з табой!

Уся справа ў прыродзе чалавека. Большасць з нас (я мяркую па сабе і пра сабе), дужа, — лянівыя істоты. Мы шукаем камфорту. З узростам мы разумеем, што камфорт — у адвечным паўтарэнні. У хадзе ўжо аднойчы знойдзенымі і вывучанымі маршрутамі. У тым, каб не дапускаць у сваё кола новых людзей кшталту таго “рыбака-лузера”, што вудзіў рыбу на азёрах нашага дзяцінства.

Разумееш, нашае жыццё было дадзенае нам, як RPG у неабмежаваным свеце, як Skyrim, калі ты ў тэме. Мы ж самі ўласнымі высілкамі, ленасцю і нецікаўнасцю пераўтварылі яго ў “рэйкавы шутэр” самага таннага і тупога зместу. Кшталту Call of Duty. Мы рушым па тунелі, сценкі якога ні для каго, акрамя нас, не існуюць. Мы думаем, што мы шчаслівыя, але калі ў нас запытваюцца пра найшчаслівейшыя часы нашага жыцця, мы нечакана для сябе згадваем той летні дзень, калі матуля паслала нас у такі вялікі, неабмежаваны і свабодны свет — у краму па кефір.

Дык вось, дружа. Я раскажу табе пра тое, як я вырашыў праблему ўласнага тунеля, бо ты ж мяне ведаеш, я не пішу тэксты, каб пажаліцца на жыццё. Нейкі дзівак раскалупаў ручку дзвярэй маёй машыны. Мабыць, дурань думаў, што такім шляхам ён дабярэцца да замка і здолее абчысціць маю тачку, але ён абламаўся: спрацавала сігналізацыя. Дык вось, я прыклеіў дэкаратыўную накладку, якую ён адарваў, і ў той дзень, пакуль яна сохла, адправіўся на працу пешшу. І вось, калі я ішоў праз мост над Свіслаччу, пакуль браў “coffee to go” ў Coffee Box на Перамогі, я раптам адчуў нешта даўно забытае. Свабоду? Палёт? Адчуванне непазнанасці, неабмежаванасці свету? Прывабнасць Мінску для пешага шпацыру?

Трэба было збочыць з паўсядзённых маршрутаў, устаць з-за стырна, пайсці, каб зноў адчуць сябе дзіцёнкам, якога маці выправіла ў краму па хлеб. Спачатку гэтае адчуванне навізны свету было даволі складана ўзнавіць. Трэба было рабіць адмысловую канцэнтрацыю, каб зноў перажыць вопыт свабоды ад уласных “тунеляў”.

Аднак цяпер яно не пакідае мяне, і ў той кавярні, дзе я пішу гэты тэкст, пазнаёміўшыся з дзяўчынай Ірынай, якая зрабіла мне найлепшы глясэ ў Мінску, пад блакітным небам дзяцінства, побач з казачнай ракой Свіслаччу, у вялікім свеце, які мне ніколі не спазнаць і не зразумець, я адчуваю сябе цалкам шчаслівым.