Białostocczyzna

Problem świadomości społecznej chłopów na Białostocczyźnie nie był — jak dotąd — przed­miotem oddzielnych studiów. Badania nad tzw. świadomością zbiorową spo­łeczeństwa zyskały w ostatnim okresie szczegól­nie wysoką rangę. Jerzy Topolski stwierdził, że niemożliwe jest względnie pełne zrekonstruo­wanie procesu historycznego, o co ważniejsze — jego wyjaśnianie bez odwołania się do sfery świadomości ludzkiej. Ważne miejsce zajmują badania nad świadomością społeczną chłopów, co wynika ze znaczenia tej warstwy w dziejach Polski. W zakres pojęcia świadomości społecznej wchodzą te wszystkie treści, poglądy, wyobra­żenia i zachowania się, które wyrażają stosu­nek danej klasy, warstwy, grupy do własnej sytuacji społecznej oraz innych klas, warstw czy grup. Ten stosunek może być mniej lub bardziej określony i wyraźny, zależy to od te­go w jakim stopniu typowi członkowie tych zbiorowości zdają sobie sprawę z własnego po­łożenia oraz z aktualnej rzeczywistości spo­łecznej. (J. Szumski, Problematyka świadomości społecznej chłopów na Białostocczyźnie w latach 1861-1914, fragment)